Innleiing
Jakt
og fangst
Fuglane
varsla
Fuglane
i magi og folkemedesin
Dåring
Trekkfuglane
Fuglebandet
Spesiell del
Lomen
Skarven
Heigren
Grågåsa
Endene
Ærfuglen
Hauken
Ørna
Falken
Rypa
og jerpa
Årfuglen
Tiur
og røy
Åkerriksa
Trana
Tjelden
Heiloen
Vipa
Spoven
Rugda
Måkene
Sjøfuglfangst
Geirfuglen
Gauken
Hubroen
Kattugla
Svala
Hakkespettane
Lerka
Linerla
Staren
Lavskrika
Nøtteskrika
Skjora
Kråka
Ramnen
Fossekallen
Gjerdesmetten
Steinskvetten
Raudstjerten
Trastane
Meisane
Spurvane
APPENDIKS
Segner
Eventyr
Ordtøkje
Gåter
Truer og varsel
Jakt og fangst
Informantliste
Litteratur
var eingong ei tjuvaktig tenestejente, seiest det. Eingong stal ho eit garnnyste og eit skjer (=ei lita soks) frå Jomfru Maria. Som straff blei ho omskapt "til en Svale, bærer endnu Silkenøstet i Brystet og Saxen i Halen og faar aldrig Lov til at sidde paa en grøn Kvist (Mandal P,214)."Jomfru Mari, Jomfru Mari skjyllt mæg for æg tok sælktrånøste å skjæra si, skjæra si. Kløft i røva nå denn som tok à, itt tok æg 'a, itt tog æg 'a", seier svala (Sparbu 28,279). Denne legenda er kjend både fleire stader her i landet og i utlandet.
Trass i svala sin "kriminelle bakgrunn" har ho vore rekna som lukkefugl. "Det kjem lukke der svala byggjer", har vore den gjengse meiningar over heile landet(Gaudal 13 ,39 o.fl). "Difor maa ein akta seg vel so ein ikkje kjem til aa riva sund reiret hennar"(Østerd. 19 ,38). Fulgde ho såleis gjetaren og feet eit stykke på vegen om morgonen, ville det gå han godt den dagen (Mandal, Buskerud 17 ,215).
Berre sjeldan varsla ho vondt. Skreik ho såleis over eit hus, var ein derinne feig eller ei anna ulukke ville ramma(Mandal 17 , 216). Likeins var det ein som snart skulle døy dersom ho flaug nær jorda(Odda 8 ,57). Det er elles eit velkjent merke dersom ho flyg nær jorda, at det då snart blir regn. Flaug ho i tillegg så lågt over vatna at vengjene rørte ved vassflata, skulle det bli retteleg uver(Østerd., Jæren 18 ,62).
Tidlegare, før ein visste at det fantast trekkfuglar og blant småfuglane, var det vanleg tru at dei låg i dvale om vinteren. Særleg har denne tru vore utbreidd når det gjeld svala. Ho skal liggja nedsøkt i tjern om vinterstid. Det er ofte fortald at ein har teke dei inn i varmen og at dei då har tint opp (mst. 17, 215).
Til og med ein lærd mann som Pontonpidan var ikkje i tvil om dette:"...næsten hver Mand veed, at Svalerne mod Vinteren, efter at de lidet har qvidret, eller, som man siger, sunget deres Svale-Sang, flyve flokkevis tet tilsammen og synke sig need i ferske Vande, gemeenlig imellem Rør og Siv, hvoraf de om Foraaret fremkomme og indtage deres forrige Boelig. Men naar Fiskeren om Viiiters Tiid af en Hendeise treffer paa saadant Svale-Leye og med sit Garn opdrager nogle Sneese, ja vel 100 tillige, findes de sammenkoblede med Fod i Fod og Neb i Neb, saa denne Klump er af underlig Anseelse. Tager man nogle af dem ind i en varm Stue, da begynde de, efter en halv Times Forløh, at røre sig, og kort efter at flyve og flagre omkring, dog varer dette utidige og dem unat-urlige Liv ikke længer end een Time i det høyeste, saa døe de aldeles" (36, 161).
Sandsvale
Folk har og undra seg på korfor svalene alltid byrgjer reir i løer og under takskjegg. Somme trudde det var fordi svaleungane ville døy dersom dei fekk regn på seg. (Sparbu 28,280). Svalereiret or egga hadde og magiske eigenskapar. Svalereiret grødde sår, heiter det (sst). Elles skulle ein ta eit svale-egg jonsokkvelden, stikka hol og ta tre dropar i eit brennevinsglass med vatn. "Ned same soli sprett i fjell um morgonen, bli vatne i glasse upprørt, og den, ein vil bli gift med, kjem unn or vatnet til beltestaden"(Uppdal i Numedal 21,12).
Elles fantest det noko i magien dei kalla svalestein. Det står i ei Svartebok frå Trondarnes:
"Om Svale-Stenen.
I August Naaned findes der 3 Stene i Svale Hannernes (Mave?): 1 hvid, 1 rød, 1 sort. De skal tages paa en Fredag, den 2den Time efter Solens Nedgang. Den hvide at bære paa sig, vinder han alt med Kort og Terninger; Den røde for Kvindfolk-Kiærlighed og er befriet for den faldende Syge; den sorte at bære paa sig, kan han aldri frygte for Trolddom eller noget Slags Forgjørelse; han bliver og aldrig sørgefuld i nogen Maade; in summa; alle 3 Stene at bære paa sig, han faar alt, han begjærer af Folk. NB: den hvide Sten gjør og en usynlig"(17~ ,24).
Andre Svartebøker fortel at ein kunne nytta ei svaletunge for hell i kjøp og salg og i kjærleik(Telemark 17,216), og frå Namdal-en heiter det: "Vil man faa vide noget Hemmeligt, som en Anden ved og det ikke kan lade sig gjøre paa nogen anden Maade, kan man tage en død Svale, som ikke maa være taget i med bar Hannd, og lægge den i den Seng hvori den ligger, som ved Hemmeligheden, Naar da denne har lagt sig og er sovnet ind, gaar den, som vil vide Hem-meligheden, hen til ham og spørger den Sovende. Denne svarer da paa Alt, hvad den Anden snørger om, uden at han selv ved af det"(17 ,217).
Omfattar eigentleg 8 ulike artar, men det er stort sett herre to av dei, svartspetten og grønnspetten, som har fått plass i norsk folketru og sagn. Hakkespettane har fått mange folkelege namn. Eit av desse, Gjertrudsfuglen (eig. av geirr, spyd og prutr, munn), har gitt opphav til eit vedkjent eventyr(Sjå Tillegg-Eventyr). Andre namn som Sjidversklikta og Uversskjer (Hjelmeland - om grønnspetten), regnskvipa, vasskrika o.l., tyder på at fuglen og har vore ein mykje nytta vervarslar.
Det seiest at hakkespetta får drikka berre i regn(vanl. 19 ,58). Derfor skrik han alltid når det er regn ventande; "Liahesten (=grønnspetta) var verprofet. Når den kneggja i liene blei det ruskever og regn"(Suldal NKB, likn. JS)."Mang ei 'velsigning' har ho fått når ho sette i som best som vi dreiv på og berga høy"(Hemne..Z4 ,43). Hakka ho i husnovene varsla det og regn (Jøsen-fjord 40,97 o.fl), og skreik grønnspetta "Kle kvitt!" kunne ein venta snø (mst 18,58). Litt nyare er vel trua om at dersom hakke spetta hakka i telefonstolpane, vart det regn(Suldal AT).
Men hakkespetta varsla og død, særs om han hakka på husveggane (ålm.I1 ,19i). På Hedmark vart han såleis kalla "Daufuglen"(sst). Det var dauden som banka på (Ullensvang ~ ,58).
Hakkespetta vart såleis mykje rekna for ein mystisk og heilag fugl. Ein burde ikkje skyta på henne, for då skjemde ein børsa (Vang i Valdres ,23). I magien vart han og nytta. Han kunne brukast for folk som ville skaffa seg ein nøkkel som låste opp alle låsar, det såkalla "låsgraset"(Namdal, Helgel., Gausdal(~ , 39f; sjå meir om dette u. "Ramnen".).
Folkemedisinen visste og å nytta seg av hakkespettane. Eit ålment kjend lækjeråd mot gulsott var kjøtet av ei grønnspette (og kalla gulspette):"Hadde ein gulsott, skulle ein få tak i gulspetta og eta kjøtet av denne'(informanten hadde fått dette rådet av Olav Jordebrekk, Nesflaten(no død))(Suldal VR). Somme åt fjørene (Mandal 11,191), medan andre koka kjøtet og drakk lågen (Nore i Numedal2'l,33).
