For oss er det vanskeleg å sjå jakt og fangst i den samanhengen som eksisterte før industrialisering og teknikk gjorde sitt inntog. Den jakta som vert driven i dag, er nesten utelukkande ein sport for spenninga si skuld. For det meste blir det nytta skytevåpen av eit eller anna slag og som gjev viltet ganske små sjansar til å sleppa unna. Det einaste som krevst av skyttaren er at han kjem på rimeleg hald av viltet og så er det ei kurant affære å få viltet i bakken.

I eldre tider var jakt og fangst ein stor del av eksistensgrunnlaget i dei fleste kulturar, og når ei set seg inn i dei metodane og reiskapane som vart nytta i denne samanhengen, kan ein vere freista til å kalla dagens metodar for dei mest primitive. For med til dels boge og pil måtte jegeren komma viltet ganske tett inn på livet og dei fangstinnretningane som vart nytta, til dels snarer og nett, kravde om det skulle bli noko utbytte, at jegeren måtte kjenne godt til livsvanane til byttet. Med andre ord, desse formene for fangst krevde gode forkunnskapar om byttet sin biologi og levemåte og det vart synt stor oppfinnsomhet og fantasi når det gjaldt å laga gode og effektive fangstinnretningar.

Dei klimaendringane som skjedde før og etter dei store neisingperiodane av landet vårt førte til store forandringar i faunaen, men me kjenner lite til Noregs dyreverden den gongen. Det er grunn til å tru at Noreg i den perioden som grenser til avslutninga på siste neising, har hatt ein fauna som er slik som det ein har på Svalbard eller Grønland i dag. Det eldste minnesmerke om fuglelivet i Noreg ligg føre i form av fossile knoklar av polarlomvi som vart funne i eit leirlag ved Sykkylven på Sunnmøre. Ein trur at dette funnet er 75-80 tusen år gamalt og kanskje utgjorde arten den gong hovudbestanden i fuglefjella langs norskekysten på same måte som han gjer det i høgarktiske strok i dag.

Avfallsdungar byrjar å koma på fleire stader og desse har gitt oss verdfulle opplysningar om ein uventa rik fauna: Bjørn, gaupe, rev, mår, ilder, oter, gråsel, grønlandssel, nise, bever, ekorn, vånd, piggsvin, elg, hjort og villsvin og fleire ulike fugleartar, t.d. toppskarv, havsule, alke, geirfugl, lomvi og lunde. 3 undersøkte avfallsdungar på Jæren (Kvernevik, Stangeland og Viste) inneheldt til saman knoklar av i alt 30 ulike fugleartar.

Alt i alt utgjer talet på kjende fugleartar frå førhistorisk tid i Noreg 67 forskjellige artar (45). I samband med dette er det interessant å merka seg dei mange funna av geirfugl (s. d.). Knoklar og bein av geirfuglen er t.d. funne på 17 ulike lokalitetar frå Jæren til Varangerfjorden, og det kan vere grunn til å tru at geirfuglen har våre ein fastbuande fugl ved kysten vår, noko som folket langs kysten utvilsamt har drege nytte av.

Når me kjem til mellomalderen, er jordbruk og fehald dominerande næringsveg. Jakt og fangst spela enno ei viss rolle både når det gjaldt hushald, handel og betaling av skattar og avgifter. Frå denne tida har me dei fyrste skriftlege spor om vilt, jakt og fangstutøving. Me finn dei i dei gamle landskapslovene: Gulatings-, Frostatings-, Eidsivatings- og Borgartingsloven. Desse lovene er nedteikna kring 1100, men dei byggjer på sedvane og rettspraksis gjennom fleire hundre år før den tid. Dei fortel om jakt- og fangstmetodar slik dei må ha blitt praktisert attende i førhistorisk tid.

I den delen av den gamle landskapsloven som omhandlar jakt og fangst, er det fyrst og fremst lovar og regler om storviltjakt som vert omtala og denne har sikkert vore den viktigaste. Men ikkje for alle.

Folket langs kysten var meir oppteke av den rike førekomsten av sjøfugl i fuglefjell og på øyar og holmar. Dette gjaldt spesielt for Nord-Noreg.

Når det gjeld utnyttinga av sjøfuglane har fangstmetodane vore særs ulike. Farefull klatring ved hjelp av line høyrde med, for mange av sjøfuglane hekker i dei brattaste delane av fuglefjella.

Det ligg føre prov på at følgjande reiskapar har vorte nytta i ulike former for fuglefangst og annan utnytting av fuglane: Kjepp, stake, krok, line, saks, snare – dels på flåter, landgarn av to typar: Kastegarn og settegarn, sjøgarn av moglevis 3 typar: Loddrette garn, vassrette fjøregarn og garn i rammer, dessutan sperregarn. Vidare har ein nytta hundar i fangsten og dessutan nytta skytevåpen og lokkefuglar. Ved eggsanking har ein nytta skei, pose eller korg, bygd ulike slag e-hus og nytta ymse typar av rensereiskaper. Det har gått føre seg temjing av ungar, vidare brekking av vingar, bygging av skanser og gjerding (14. Nr.18).

Ei nærare om tale av ein del av desse teknikkane og reiskapane vil me komma inn på i den spesielle delen av oppgåva.

Skogsfugl, storfugl og orrfugl vart fanga med fallstokk, fallem og snare. I gode fangstår har ein døme på at skogsfuglkjøt er blitt salta ned i tønner.

I slutten av mellomalderen blei falken eit ettertrakta fangstobjekt. Dette heng saman med at jakt med dresserte falkar var blitt moderne innan adelen i Europa – og rundt ikring i fjella våre reiste det seg fleire falkefangsthytter.

Mange av dei gamle fangstinnretningane kan tykkjast primitive og grusomme, men me må tenkje på at ei tid var viltet sjølve livsvilkåret for folket i landet vårt. Det ligg atskillig oppfinnsomhet, kløkt og tolmodig innsats bak jakt- og fangsthistoriane. Jakt- og fangstfolket gav oss eit grunnlag som kulturen vår har bygd vidare på.

I folkeleg tanke er fuglane si rolle i naturen nært knytt til våren, til den nye grøda, til nyføding og voksterliv. Dei er såleis overalt blitt verna om og lagt merk på, anten det no har vore som bodbringarar om årstidene, vær og vind, fødsel eller liv og død, eller som delar av den daglege matauk. Fuglereiret måtte ein aldri røra - det ville føra til ulukke over ein sjølv (Suldal). Og det spådde lukke om skjorene eller svalene bygde reir på garden (sjå u. desse).