Gauken


Generell del. Innleiing Jakt og fangst Fuglane varsla Fuglane i magi og folkemedesin Dåring Trekkfuglane Fuglebandet Spesiell del Lomen Skarven Heigren Grågåsa Endene Ærfuglen Hauken Ørna Falken Rypa og jerpa Årfuglen Tiur og røy Åkerriksa Trana Tjelden Heiloen Vipa Spoven Rugda Måkene Sjøfuglfangst Geirfuglen Gauken Hubroen Kattugla Svala Hakkespettane Lerka Linerla Staren Lavskrika Nøtteskrika Skjora Kråka Ramnen Fossekallen Gjerdesmetten Steinskvetten Raudstjerten Trastane Meisane Spurvane APPENDIKS Segner Eventyr Ordtøkje Gåter Truer og varsel Jakt og fangst Informantliste Litteratur Lenker	GAUKEN Ingen fugl har vel sett folkefantasien slik i sving som gauken. Både den karakteristiske låten og at han legg egga sine i reira til andre fuglar, har vel gjort sitt til at han har fått ein spesiell plass innafor norsk tradisjon. Især det kjende gaukegalet har gitt opphav til mange truer og merker. Det fyrste gaukegalet ein høyrde om våren akta ein særskilt på Det var om å gjera i kva retning han gol i. Over heile lan-det har ein då fylgjande regel å gå etter: "Nordgauk er någauk sørgauk er sågauk vestgauk er viljargauk austgauk er giljargauk"(Hjelmeland KH o.fl). Dette vart då utlagt såleis: Høyrde ein gauken fyrst i nord, varsla det dødsfall. Det var helst ein sjølv som var feig. Høyrde ein gauken i sør, vart det tidleg vår og ein kunne snart så Gol han i vest, ville det gå som ein helst ville det året, og gol han i aust, ville det verta eit slag gilde, helst bryllaup, før året var omme. Denne regla finst i mange variantar. Ei anna er: "Aust=ynskje-rauk, vest = viljegauk, nord = någauk, sør = sørgjegauk"(Bjerkreim IF). Somme er komne tildels nokså langt vekk frå det ein må rekna som den opnrinnelege forma, som t.d. i Idd: "Sødergjøk er dødergjøk, vestergjøk er beste gjøk, østergjøk er trøstergjøk, nordgjøk er horgjøk(12 ,113).	Elles kunne det og heita at dersom ein høyrde gauken fyrste gongen frå den retningen der kyrkja stod, var ein feig(Ullens-vang 8 ,58). Likeins dersom ein høyrde han gala fyrste gongen over vatn - det tydde ulukke, vel helst drukning(Gudbrd. 17,197; Foldalen i Østerd .19,37). Men hadde ein mista noko og ville vita i kva lei ein skulle leita, skulle ein berre gå i den leia ein fyrst høyrde gauken frå(Sparbu ~ ,264). Ei anna utbreidd tru har vore at dersom gauken gol fyrste gongen på bar kvist, dvs. før lauvet hadde sprotte, ville det bli uår(ålm.18, 57): "Når gauken gjel i tomm kvesten kjæm de lite i bure"(Sparbu 18, 263). Men like vanleg tru var det at gaukegal på bar kvist tydde mange lausungar det året (ålm. 17,195).

	Når rekna ein så med at gauken skulle komma? Her i Rogaland heiter det at 15, mai kan han gala, 16. mai skal han gala, men den 17. mai må han gala(Hjelmeland NNS, Suldal NKB). Fleire stader i landet har dei kalla den dagen dei venta det fyrste gaukegalet, for gaukmess. "Om han var komen før, ville han halde seg tyst til den dagen"(Salten2).~,125). Det fyrste gaukegalet har ålment vore teiknet nå at no var varmetida kommen for alvor. Mange stader i landet har det heitt at ein ikkje skal liggja eller sitja på barmark før ein har høyrt gauken. Heller ikkje måtte ein gå berrføtt før den tid. Det fyrste gaukegalet var og merke på at det kjøtet ein hadde salta hausten før, no var speke (ålm., ma. Suldal). Ei anna kjend tru har vore at dersom ein kunne komma seg inn under eit gauktre, kunne ein ønska seg 3 ting. Ofte var det visse ting ein måtte gjera i tillegg. Ofte heitte det at ein måtte kle av og på seg (Hjelmeland. NNS), nokre seier 3 gonger (Nordfj., Mandal fl,195), andre seier ein må gå naken 3 gonger rundt treet (Setesdal sst) før gauken flyg. Meir ålment har det vore å lesa Fadervår 3 gonger. Ofte var det og helst visse ting ein burde ønska seg, som t.d. i) Guds nåde og bistand 2) ein god mann 3) velsigning av Gud ( ~ ,58). Ein måtte aldri herma etter gauken, for då blødde han i nebbet. Dette er ei vanleg tru over heile landet. Mange har og meint at dei raude flekkane ein stundom finn på bjørkelauvet, og som i røynda skuldast ein slag midd, eigentleg er blod-dråpar etter gauken(ålm.17 ,194). Det kunne og heita at dersom ein hermde etter gauken, vart han stum (Gudbr.d.,østerd. 17,194) eller stam(Ofoten, Tysfj. 11,15). Ein måtte heller ikkje skjota gauken, for det hemna seg, i allfall for ungkarar. "Jentene vanda dei eit heilt år"(Suldal NKB). Gaukegalet kunne og nyttast som spådomsmiddel. Ein kunne t.d. spørja gauken kor mange år ein skulle leva, og så telja kor mange gonger han gol. Ofte skulle ein seia fram eit lite vers i samband med dette: "Gauk, gauk, alt på kvist, spå meg visst hå mange år eg leva må"(Bø i Tel. 3 ,132). På samme måten kan ein ta greie nå kor mange år det skal gå før ein vert gift. Frå Jarlsberg fortelst det om ein gut som såleis hadde spurt kor mange år det var før han vart gift. Han talde opp til 40 ko- ko utan at gauken ville stogga. Då vart han arg og meinte han ville ikkje lenger (17 ,202). Men galinga til gauken varsla og for andre ting. Sat han på hesjestaurane eller gjerdestolpane og gol, ville det verta ruske-ver(Suldal; Odda '~' ,86 o.fl.) Feigt varsla han dersom han gol nær husveggene. Den feige ville døy før året var omme(mst. 17 ,196). Mange stader varsla det ein dårleg sommar dersom gauken var hås eller på andre måtar ikkje gol tydeleg (18 ,57 o.fl).	Folk har sjølvsagt merka seg at gauken slutta med å gala etter ei viss tid. Dette inntreffe som regel samstundes med den første høyonna. Derfor heiter det: "Gauken sluttar å gala så snart han ser høysåter. Det var til straff for at han hadde drepe mor si i ei høysåte. Difor kunne ein høyra gauken i heia mykje lenger fram på våren enn heime, fordi det ikkje var høysåter der så tidleg på sommaren"(Suldal NKB). Ei tilsvarande tru har dei hatt over det meste av landet. Somme seier at gauken ein gong låg med dua i ei høysåte. Derfor skjemst han når høy-onna byrjar, og sluttar derfor å gala når han blir minna om det-te(Telemark 3 ,l32;~ ,771). Etter at gauken har slutta gala, trudde mange at han vart til hauk: "Om sommaren gauk -om hausten hauk" har vore nokså vanleg meining over heile landet( (17,193). Det fyrste gauken då gjorde, var å eta opp fosterforeldra sine(Bø i Tel. 3 ,132 o.fl). Somme sa at det var berre når gauken varp i haukereir at det vart hauk av gauken (Sparbu 28,262). Om gauken finst det ei mengd opphavssegner og eventyr. Ei vanleg form går ut på at gauken eingong var menneske som gjette for Vårherre(ev. Jomfru Maria). Eingong miste han ein stut. Han lette og lette, men stuten vart borte. Til sist ønskte han at han hadde vore fugl for betre å leita etter stuten. Ønsket vart oppfylt, og ein kan enno høyre at han leitar etter stuten, der han ropar "Ku-stut !Ku-stut!"(Mandal 17 ,192). Gauken var den verste dårefuglen av alle. Mange stader i landet heitte at dersom ei jente vart dåra av gauken, ville ho få ein lausunge det året( 4 ,83;17, 173 ,173). Elles var det særs mange ting ein kunne råka ut for dersom ein vart dåra: sorg (Gauldal 13 ,39; Romerike,Mandal 17- ,173), ulukke (Namdal sst), ein ville turka bort (Telem. -5 ,78 o.fl), eller ein mista min-net or fekk det fyrst att når gauken gol eit anna år(Sparbu 28, 262). Dersom ein var uheldig og vart dåra, skulle det hjelpa å bita i eit tre (Idd, Rømskog 12,113; I Mange trudde at gauken, likesom svala(s.d), gjekk i dvale om vinteren: "Dei fortalde det gamalt, at gauken overvintrar i leirfall. Når gauken kjem bort på ettersommaren, så finn han seg eit høveleg leirfall og fell i dvale. Eingong var det ein mann, som fann tre gaukar liggjande i eit leirfall. Han tok og snudde dei to for å sjå om der var liv i dei, men den tredje lett han liggja. Då våren kom, så vakna den gauken, som ikkje hadde vore rørt med. Men dei to andre vart liggjande i leirfallet og kom aldri til liv att"(Velfj.20 ,91). At gauken er blitt teken særs alvorleg i folks daglegliv opp igjennom tidene har synst tydeleg i det ovaståande. Kor stor plass denne fuglen har hatt i folks medvit kjem og svært klårt fram i følgjande notat frå Mandal: Når det går mot verdsens ende, skal ein ikkje lenger høyra nokon gauk gala( 17 ,204).