Fossekallen


Generell del. Innleiing Jakt og fangst Fuglane varsla Fuglane i magi og folkemedesin Dåring Trekkfuglane Fuglebandet Spesiell del Lomen Skarven Heigren Grågåsa Endene Ærfuglen Hauken Ørna Falken Rypa og jerpa Årfuglen Tiur og røy Åkerriksa Trana Tjelden Heiloen Vipa Spoven Rugda Måkene Sjøfuglfangst Geirfuglen Gauken Hubroen Kattugla Svala Hakkespettane Lerka Linerla Staren Lavskrika Nøtteskrika Skjora Kråka Ramnen Fossekallen Gjerdesmetten Steinskvetten Raudstjerten Trastane Meisane Spurvane APPENDIKS Segner Eventyr Ordtøkje Gåter Truer og varsel Jakt og fangst Informantliste Litteratur Lenker	FOSSEKALLEN er rett nok norsk nasjonalfugl, men trass i dette ser han ut til å vera bortgløymd i norsk tradisjon og folketru. Eit par oppskrifter syner at han har vore nytta som krøtermedisin. Frå Valdres heiter det at kjøtet vart blanda med busalt og gitt krøttera. Det skulle vera bra for trivnad på buskapen (16,72; likn. 36 ,119). Ellers heitte det at han varsla regn med skriket sitt (Bø i Tel. 3 ,134).	Fossekallen

	GJERDESMETTEN eller fuglekongen har fått eit kjente eventyr knytt til seg om korleis han fekk namnet sitt (Sjå tillegg - Eventyr). Utanom dette har han lite tradisjon knytt til seg. Dei ga gjerdesmett-egg til kyrne i løypetida fordi dei skulle få raudprikka kalvar (17,220). Han kunne og varsla veret, særleg om han for ikring og gav lyd frå seg då venta han regn (Odda 9 ,86; Innvik i Sogn 33,-15o).	Gjerdesmetten

	STEINSKVETTEN eller steindolpen finst det og lite tradisjon omkring. Somme stader i landet har han vore fuglen som har varsla våren: "Etter steindolpen var komen om våren var det slutt på frostnettene" (Suldal JS; likn. Ulvik i Hard.9,86). Elles trudde ein somme stader at han gjekk i dvale om vinteren, tilliks med svala (Odda 8,57).	Steinskvetten

	RAUDSTJERTEN varsla aldri noko godt om han flaug over vegen framføre ein. Traff ein ein av desse fuglane med børse på jakt, råka ein aldri sidan med børsa (Valdres 17 ,219). Han vart og kalla for blodmigen, fordi folk trudde han flaug under buken på krøttera og såleis gav dei blodpiss (Seljord 6 ,143).	Raudstjert

	TRASTANE varsla for ymse, men særleg for veret. Særleg tok ein årings -og langtidsvarsel: "Av nattvuku(måltrast-)songen tok dei varsel om årvegen. Song ho "Såti, såti", eller "båkå vidt, båkå vidt", so var det berre å så, det skulde verta kvitt mjøl. Men song ho: "Kjøp i by'n, kjøp i by'n", so vart det inkje bra avling"(Inderøy 23,168). Tok "sysvorti" (svarttrasten) til å synga før Vårfru-mess, vart det sein og kald vår (Ullensvang 9 ,83). Elles har ver-varsla av trasten vore lite eintydige: Kom trasten ned på ekrene i store hopar, vart det regn (Gauldal L3,35); når trasten kom om hausten, vart det verskifte 19,132; likn. Elverum34,93). Trastane kunne nyttast i folkemedisinsk samanheng. Ville ein ha kyrne til å ta kalv, skulle ein finna eit ringtrastreir og la dei lukta oppi(Velfjord 24,92). Elles måtte ein ikkje øydeieggja egga eller skada ringtrasten (og kalla "nedfallstrasten"), for då fekk ein nedfallssott (epilepsi)(Romsd.17 ,219). Det var særs vanleg kring om i bygdene å fanga trast i snarer. Ofte var det unggutane som gjorde dette. Dei kunne selja fuglane i byen og såleis tena seg litt lommepengar. Trastane vart då kalla "kramsfugl ". JSK fortel at ein vanleg bonde gjerne tok seg ein tur med børsa når han fekk tid. Han sette og opp snarer for trastefangst. Snarene laga dei av tagl, d .e. halehåra på hesten. Dei snurra då ihop 5 halehår. Dei dypte fingrane i oska for då gjekk det mykje betre å tvinna taglen ihop.	Svarttrost Snarene hengde dei i trea med rognebær til lokkemat. Det var to taumar attmed einannan. Somme snarer kalla dei hoppesnarer. Denne hang lågt ved marka og hoppetaumen hang under. Trasten hoppa opp frå marka etter rognebæra og kom i snara. Elles fanga dei trast med sprodafella. Dei sette då ein krans med rognebær fast i teinen. Dei fuglane dei fanga på denne måten var svarttrast, raudvengjetrast, måltrast, gråtrast. Ofte var det borna som dreiv med snarefangst. Dei stappa salt i nebbet på fuglane når dei vart hengande heime nokre dagar. I våre dagar er t.d. i Stavanger framleis mogleg å få kjøpt kramsfugl hjå vilthandlaren i byen om hausten.