Naturens ressursar
      
      
    

Mat med mjølk

På dei fleste gardar var det i tidlegare tider ei eller fleire kyr, og mjølk og mjølkemat var ein viktig del av kosthaldet. Først og fremst drakk ein mjølka som ho var, både søt og ikkje minst sur. Dei fleste plassar separerte dei mjølka

på garden og laga smør av fløyta. Smøret vart brukt heime, men var i mange høve eit verdifullt byttemiddel for å skaffe seg ting som ikkje kunne produserast på garden. Ysting av ost var og mykje brukt. Elles fanst det eit varierande tal mjølkerettar. Mjølkesuppe var mykje brukt med tilsetjing av ulike slag gryn. Mjølkekaker steikt på heller i eldhuset og seinare på elektriske steikeheller på kjøkkenet har vore og er framleis populær kaffimat.

Festmat framfor noko er framleis rømmegraut og her finst det nesten like mange oppskrifter som bygder. Til jonsok kokte kvar einaste "gardkjerring" ein stor kjel med mylse, og denne skikken er framleis halden i hevd mange stader.

Det var stor stas kvar gong ei ku hadde kalva, for då visste ein at dersom det var meir mjølk enn kalven trong, så vanka det spannost av råmjølka. Når vi snakkar om alt det gode vi kan få frå mjølka, må vi sjølvsagt ikkje gløyme slike kjende og kjære rettar som ein god kopp kakao, krem til kake og dessertar, ei mengd puddingar (sjokoladepudding, karamellpudding m.m.) og mjølk som tilsetjing i kaker og graut.

Om lag 20% av proteina og om lag 75% av kalsiumet får vi frå mjølk og mjølkeprodukt. Det er næringsstoff vi treng til alle celler i kroppen og for å få sterke tenner og sterkt skjelett. Heilmjølk inneheld mykje feitt; derfor bør vi til dagleg velje lett- eller skummamjølk.

Døme på lokale mjølkerettar:

Rømmegraut

Kok opp rømmen medan du rører heile tida. Legg lok på og la han koke ca. 10 minutt. Tilsett ca. halvparten av semulegryna. Visp godt så du ikkje får klumpar. Dersom du vil ha egg, vispar du det godt saman og har det i no. Kok grauten ved middels varme til den slepp feittet. Rør med ei tre- sleiv. Ta av litt av feittet med ei ause. Ha i resten av semulegryna og spe med mjølka, litt om gongen til grauten er passeleg tjukk. Kok grauten i ca. 15 minutt. Smak til med salt og sukker før du serverer han. Når du serverer grauten, kan du ha kanel, sukker, rosiner og litt av feittet du tok av oppå han. Spekemat smaker godt til rømmegraut.

Mjølkekaker

(desse må blandast)

(desse må blandast og ha så dette opp i det tørre)

Blande godt og la gjerne røra stå og svelle 1/2 time. Smelt liten klatt smør i varm steikepanne, og ha ca. ½ ause røre i panna om gangen. Har du steikehelle, så er det aller best å steike mjølkekakene på denne.

Kalvedans/Spannost

Vi bruker mjølk frå 1 og 2 mål etter kalvinga. Det kan variere frå ku til ku kor godt råmjølka høver til pannost, men som oftast blir puddingen stiv og god. Råmjølk kan frysast. Bland råmjølk og heilmjølk og ha i sukker og vaniljesukker. Fyll mjølka i ei panne og sett den i vannbad. Vannbadet bør helst stå like høgt som innhaldet i spannet. La vannbadet stå på kokepunktet heile tida, men det må ikkje boblekoke. Kok kalvedansen til den er så vidt stivna heilt igjennom, ca. 3/4 time. Prøv med ei skei midt i innhaldet. Server kalvedansen lunken eller heilt kald. Skjer den opp i skiver i ei serveringsskål. Server fløytemjølk eller raud saus til. Nokon likar kanel på kalvedans

Mylse

Varm opp mjølka til ca. 37 grader og ta ho av varmen. Rør i osteløypa og la så mjølka stå lunt med lokk over til ho er stiv (har osta seg). No kan vi skjere mjølkeosten opp i litt store ruter og sette den over til koking. Til breste kan vi la osten koke i ca. ½ time. Vert servert med sukker på. Kan brukast som sjølvstendig måltid eller som suppe etter middag. Vil vi ha mylse, fortset vi å koke osten og mysa til den er lysebrun. Det tar ca. 5-6 timar. Du må smake på mylsa for å kjenne om ho er ferdig. I Standal/Svortevik har det vore/og er det tradisjon å bruke mylse på jonsokefta. 

Semulegrynsuppe

Kok opp mjølka, dryss på gryna og rør til det kokar godt. La det koke under lokk i ca. 15 - 20 min.

Mat frå sjø og vatn

Når vi bur attmed sjøen, er det sjølvsagt at fisk er og har vore ein viktig del av kosthaldet. Og her er mykje å velje mellom. Ein delikatesse for mange er nytrekt torsk eller småpale, gjerne med lever og rogn til. Då er det viktig at fisken ikkje er meir enn eit par timar gammal før han kjem i panna. Dersom ein fiskar fisken dagen før ein skal bruke han, flekker ein han, strør eit godt lag med salt over og lar han liggje natta over. Neste dag har ein herleg nysalta fisk med smørfeitt eller fleskefeitt til. Vanleg fisk til salting er torsk, lange og brosme.

Ein annan tradisjonsrik måte å foredle fisken på er salting og tørking eller berre tørking. Er det godt tørkever, hengjer ein gjerne fiskeri rett på buaveggen og let han sol- og vindtørke. Dette er god "snacks". Ein kan ete han tørr, i speke, eller bløyte han i vatn og koke han i salt. Dette blir kalla "råskjer" og vanleg fisk til dette bruk, er torsk Klippfisken vert salta godt og så hengt opp til tørk om våren. Når fisken så skal kokast, vatnar ein den eit døgns tid før. Dette er gjerne eit fiskemåltid som ungar likar spesielt godt. Fisken kan elles varierast på mange ulike måtar: steikt torsk og seibiff er favorittar for mange. Steikt makrell og flyndre må vi heller ikkje gløyme. Som elles på kysten har silda hjelpt mang ein husmannsfarnilie gjennom ein lang vinter. Silda vart både kokt og steikt, men det vanlegaste var likevel spekesilda, og her i bygda var det sildesalting for sal på buer, både i Svortevik og Standal (Nedre).

Frå gammalt av høyrde det lakseverp til gardane her, og kvar sommar var laksefisket ei viktig attåtnæring. Laksen vart (og vert endå) nytta både kokt og røkt. Framleis er laksefisket halde i hevd, men det er ikkje så viktig inntektskilde lenger. No lyt ein ha fiskeoppdrettsanlegg skal et løne seg å drive med laks.

I Standalsvatnet (3 km langt) har ein alltid nytta auren tidlegare var det vanleg å salte fisken i tønner. Framleis er det mykje fisk i vatnet, både aure, røye og ål. Det burde nok ha vore fiska meir her, for steikt røye eller aure er ein delikatesse. Om ein ikkje bruker ålen sjølv, så kunne ein selje han fersk eller foredle han (røyking) med tanke på sal/eksport.

Koking av fersk fisk

Alle sortar fisk kan kokast, men det mest vanlege her er torsk, sei og lange av magre typar og laks, sjøaure, makrell og sild av feitare slag.

Kok opp vatnet, ha i saltet og legg fisken i panna. La han trekke i ca. 10 min. (Til han så vidt slepp beina).

Ta fisken opp med ein fiskespade og server han nykokt med poteter og smelta smør. Mager fisk bør kokast nyfiska. Torsk og pale kan med fordel stå i mær eit par dagar før du kokar han. Det heiter at torsk berre smakar godt i dei månadene det er r i, men vi et han heile året.

Feit fisk treng litt lengre koking enn mager fisk. Her kan ein gjerne ha eit par laurbærblad i kokevatnet. Somme bruker og pepar. Feit fisk kan serverast nykokt (varm) med smør eller avkjølt med rømme til. Makrell og laks er typisk sommarmat.

Koking av lettsalta fisk

Til lettsalting er mykje brukt torsk, sei, lange, brosme og gjerne lyr. La fisken ligge i salt i 12-14 t., alt etter storleiken på fisken og kor mykje salt ein har på. Legg fisken i kokande, usalta vatn og la han trekke i ca. 15 min. byr, sei og torsk er og mykje brukt til tørrfisk.

Koking av rogn

Får ein fatt i fin, raud rogn frå torsk eller anna fisk, er dette ei delikatesse.

Pakk rogna forsiktig inn i matpapir for at ho ikkje skal sprekke. Kok opp vatnet og ha i salt. Leggrogna forsiktig opp i vatnet og la ho trekke i 20-45 min, etter storleiken. Ta rogna opp og kjøl av.

Smakar godt nykokt. Den kokte rogna kan og steikast i skiver som snacks. Rognekaker kan ein og lage.

Rogn er det helst i fisken på ettervinteren og tidleg vår.

Kokt lever

Ein bruker helst lever av pale eller torsk.

Til 1 dl. vatn:

La leveren ligge i kaldt vatn opp til 1 t. Rens han for hinner. Set han over i kokande, salta vatn og la han koke i

10-15 min. Vatnet skal så vidt dekke leveren. Smak til med pepar og eddik. Vert servert rykande varm.

Pale med lever er ei delikatesse.

Seibiff

Tørk seifiletane godt. Del dei i to og snu dei i steikemjølet. Smelt smør i steikepanna og steik seifiletane pent brune på begge sider. Til slutt brunar du løken ved svak varme. Ha seien og løken oppi brun saus og kok det i ca. 15 min.

Brun saus:

Bland alt kaldt i panna og kok opp under omrøring. La sausen koke i 5 min.

Kok poteter og gulrøtter til.

Steikt makrell

steikemjøl:

Tørk makrellfiletane godt og del dei i to. Smelt smøret i steikepanna og snu makrellfiletane i steikemjølet. Steik makrellen pent brun på begge sider. Steikt makrell smaker godt saman med nykokte poteter, gulrotsalat og remuladesaus.

Kokte poteter: 1-2 poteter pr. person. Kok potetene i ca. 30 min.

Gulrotsalat

Sildekaker

Mal silda 2-3 gonger. Rør i salt, potetmjøl og eventuelt egg. Spe med mjølka og arbeid væska godt inn i deigen mellom kvar speing. Ha i krydder. Fukt ei skei i vatn og form deigen til jamne kaker og steik dei brune på kvar side. Server brun saus til sildekaker, nykokte poteter og gulrøter til sildekaker.

Steikt raudspette

Skrap flyndra godt rein for slim, skjer i skiver og la den ligge i eddikvatn (1 ss pr. liter vatn) i ca. I time. Skyll av og tørk flyndra godt. Bland kveitemjøl, salt og pepar og snu flyndrene i steikemjølet. Steik flyndra pent gyllenbrun.

Server flyndra med nykokte poteter, gulrøtter og gjerne ei sitronskive til. Remuladesaus smaker og godt til flyndre.

Andre gode flyndrefiskar: piggvar, kveite, lomre sjøtunge

Steikt aure eller røye

steikemjøl: 

Vask og skrap fiskane fri for slim. Skjer fire hakk på kvar side av fiskane og tørk dei godt. Snu fiskane i steikemjølet og ha litt salt i buken på dei. Steik dei ved middels varme. Kok ut panna med litt vatn når du er ferdig. Serverast med nykokte poteter og gulrøter.

Fiskekaker

Vanleg fisk til fiskemat er hyse, lyr og sei. Mange bruker og torsk, kolmule, steinbit m.m. Fiskedeig kan lagast ved å male fisken på kvern og spe den ut med mjølk. Vi har valt å lage fiskefarse i hurtigmiksaren.

Viktig: Alt du skal bruke til fiskefarse må vere heilt kaldt. (Fiskekraft kan vi koke på skinn og bein, avkjøle og sile og blande med mjølk til speing.) Bland alt i miksaren og rør i ca. 1 min, til alt er godt blanda og deigen ser fin og glatt ut. Skrap deigen opp i ein bolle og smelt litt margarin eller olje i steikepanna. Dypp ei skei i ein mugge eller skål med kaldt vatn og form deigen til fine kaker. Steik dei brune på begge sider. Fiskekaker smaker godt berre steikte saman med bruna løk, poteter og gulrotsalat eller i brun saus.

Denne deigen kan godt brukast til fiskebollar og fiskepudding og.

Fiskesuppe

Kok opp ferdig fiskekraft. Skrell og skjer opp gulrøter og purre og kok dette i fiskekrafta. Når dette er nesten ferdigkokt, har du i ein jamning av mjøl og mjølk. Like før du serverer suppa, vispar du saman egg og rømme. Ta panna til sides og visp dette forsiktig inn i suppa. Smak til med salt og pepar. Ha til slutt litt grasløk i. Serverast varm med ny- steikte rundstykke til. Du kan ha fiskebollar eller fiskebitar i suppa.

Korn, mjøl og gryn

På gardane her har det tidlegare vore dyrka havre, men bygg og kveite vart og mykje brukt til matlaging. Rug var ikkje like vanleg, men kunne gjerne brukast blanda med anna mjøl. Kornet blei brukt heilt eller male til mjøl. Mjøl der ytste delen av kornet er teken bort, kallar vi sikta mjøl. Mjøl der heile kornet er med, kallar vi sammale mjøl. Der var vassdrivne kverner både i Øvre og Nedre Standal. Til dei fleste måltida blei det tidlegare ete mat med mjøl eller gryn, t.d. graut, brød, flatbrød og supper. Ernæringsmessig er det viktig å få i seg mykje kornprodukt og sammale mjøl inneheld meir mineral og vitaminer enn sikta.

Dei vanlegaste kornslaga våre:

Kveite Rug Bygg  Havre

Grovbrød eller grove rundstykke

Varm opp vatn og mjølk til 35-40 grader. Bland grovt kveitemjøl, havre- gryn, kli og linfrø i bakebollen. Rør gjæra ut med salt og bland den i mjølk/vatn blandinga. Ha væska oppi det grove mjølet. Tilsett det fine kveitemjølet litt etter litt, og elt deigen godt. La deigen heve til dobbel storleik. Ta deigen på bakebordet og form han til brød eller rundstykke. Av denne deigen kan du få 3 brød eller mange gode rundstykke. La brøda eller rundstykka heve til dobbel storleik. Dersom du vil, kan du pensle med egg og ha valmuefrø på.

Steiking: Brød: 200 grader i ca. 1 time. Rundstykke: 225 grader i ca. 20 min. 

Flatbrød

Her vart flatbrøda helst laga med grovt kveitemjøl og vatn pluss litt salt. Havre var og brukt, enten åleine eller i blanding med kveitemjøl. Flatbrøddeigen vart laga etter skjønn, ein blanda mjøl, vatn og salt til deigen vart slik ein visste han skulle vere. Flatbrødbaking var eit stort arbeid som gjekk for seg i eldhuset.

Lefse (Løpse)

Bland dette saman.

Kling 1

Rør det kvitt og smør på leiven. Strø med kanel og raspa brunost.

Kling 2

Det var (er) stor stas for ungar å få vere med på lefsebaking og få smake på avskjer frå lefsene med mykje god kling på.

Bretting av lefse.

Brett den litt inn frå sidene, og så inn frå dei to andre kantane så det blir en avlang firkant. Brett denne dobbelt langsetter, og klipp den på skrå i passe store stykker.

Gode lappar

Pisk eggedosis av egg og sukker og bland inn dei andre ingrediensane til ei glatt røre. Røra skal steikast med ein gong Legg ca. 2 ss røre på takke eller i steikepanne og steik lappane gulne på begge sider.

Krotakake

Lag vanleg gjærdeig og la den heve. Lag passelege emne og kjevl ut til leivar, ca. 30 cm i diameter. Bruk helst rutet kjevle. Snu leiven og rull over med krotakjevle på den sida og. Steik leivane på mellomvarm takke. Desse brøda blir litt tjukkare enn flatbrød, men skal oppbevarast på same måten - i stablar på ein tørr plass. Krotakaka vert bløytt i vatn og delt i spissar (trekantar) før bruk. Smakar nydeleg med meierismør og sirup på. (Av og til må vi unne oss litt søtt pålegg og).

Natronkake (glohoppekake)

Bland alt og elt deigen godt slik at han kjennest god å forme. Form til runde kaker på storleik med ein tallerk, ca. i cm tjukke. Vert å steike på middels varm takke (steikehelle) til dei er gjennomsteikt. Avkjøl natronkakene litt, del dei i to og server med godt smør og brunost eller sirup. (At dei hevar seg under steiking er teikn på god deig).

Potetkake (på austlandet lompe)

Mos potetene godt og lag deig med salet og mjølet. Lag kuler av deigen, ei kule til kvar kake. Klem dei litt flate. Kjevl ut og steik på begge sider i steikepanne eller steikehelle.

Pass på: Bruker vi for mykje mjøl i potetkakene, blir dei seige og harde. Kna mjøl i ein liten del av deigen om gongen, for potetmassen blir blaut når den står med mjøl i.

Havregryn-saftsuppe

smak til med sukker

Kok suppa til gryna er møyre. Smak til med saft og sukker.

Byggryn saftsuppe ("prestesuppe")

Bruk same oppskrift som til havregrynssuppe. Byggryn må ligge i vatn natta over og har ei koketid på 1-2 timar. Silt byggsuppe blir brukt til sjukekost, spesielt ved diaré. Også sagogryn vart brukt til saftsuppe.

Vassgraut

Rør godt heile tida. La grauten koke minst 10 min. Ein kan godt koke denne grauten på mjølk eller ei blanding av vatn og mjølk. Vert å servere med sukker og smørauge på.

Havregrynsgraut

Kok opp gryn og vatn og la det koke i ca. 3 min. medan du rører i. Ha til slutt i salt.

Du kan og koke graut på byggryn, risengryn, semulegryn og sagogryn.

Potetgraut

Skrell potetene og kok dei godt møyre. Knus potetene. (I gamle dagar brukte dei ei tretvåre til dette.) Bland i bygg- mjøl til ein passeleg graut. Smak til med salt. Denne grauten var tidlegare vanleg på laurdagskveldane.

Kumlesuppe

Kok opp mjølk. Ha i litt salt. Lag små kumler på storleik med 1/2 ss. Kok kumler i mjølka.

Kumle (klubb, raspeball)

1 ½ kg rå poteter ev. litt kokte poteter ca. 4 dl byggmjøl ca. 1 dl grovt kveitemjøl ev. litt fint kveitemjøl ca. 1 1/2 ts. salt.

Skrell og rasp rå poteter, ev. mal dei 2 gonger i kjøtkvern. Ha i salt og rør på mjøl til du kan forme deigen til bollar. Væte ei skei og form deigen til runde eller avlange bollar og legg dei i kokande, salta vatn. (1 ts. salt pr liter vatn.) La kumlene koke i ca. 3/4 time. Mange har små bitar av flesk eller ta talg inne i kumlene. Her er kumle brukt saman med salt kjøt, flesk og ertesuppe.

Kjøt og kjøtmat

Gris, sau og storfe har vore ein viktig del av både inntektskjeldene og kosten på gardane . Somme hadde og geiter. Det var vel ikkje ein gard som ikkje hadde ein eller fleire grisar som skulle slaktast utpå hausten (november) for å gje god julemat. Mesteparten av grisen vart salta, for det var ikkje lett å oppbevare ferskt kjøt. Griselåra (skinkene) og bøgene vart salta og hengt opp til speking. Eit gammalt teikn seier at når gauken gol om våren, var skinka i speke.

Spekemat vart brukt til lettvint middag eller pålegg. Når lår og bøger var avgnegne, vart det kokt suppe på knokane.

Resten av grisen vart og salta. Sidene (ribba) vart gjerne kokt til jul saman med fåresider. Alt på grisen vart nytta. Føtene (labbane) vart først skolda, så salta og kokte. For somme var dette ei delikatesse. Elles var det tradisjon å salte grisehovudet, henge det opp til tørk og koke det på feitetysdag saman med kumle, ertesuppe og ev. anna salt kjøt. (Feitetysdag er tysdag etter fastelavnssøndag, dagen før fasta tar til). Seinare vart det laga sylteflesk av grisehovudet.

Griselevra er god til leverpostei. Smolt og ister vart og nytta til koking og til å ha i blodpølser. Det hende at ein laga "sosekjøt"av ferskt grisekjøt (sjå oppskrift under sauekjøt). Mange kokte sodd same kvelden som grisen var slakta. Til dette brukte ein gjerne litt av bryststykket, "kråka", og noko frå buken.

Sodd

Alt vart kokt saman i ei panne og smakt til med salt

Sylteflesk

til ½ grisehovud eller buklist

Kok flesk og kjøt møyrt i lettsalta vatn. Ta det opp og skjer det reint medan det enno er varmt. Ha eit høveleg klede og legg kjøt og flesk lag- vis med krydder og gelantin. Ha svoren både under og over sylteflesket. Pakk klede godt rundt og sy eller bitt snøre godt rundt. Legg sylta tilbake i panna, kok opp og la trekke til den er heilt gjennomvarm (1/2 -1 1/2 t. etter storleiken. Legg det i press i ca. 1 døgn. Når du saltar sylteflesket ferdig under laging, slepp du å legge det i saltlake.

Av nyare rettar av grisen nemner vi steik, kotelettar og medisterkaker. Tilbehør til svinekjøt er ofte surkål.

Sau

Tradisjonelle rettar frå sauen er fåreribbe, fårerull, mårpølse, fenalår, skjelte, fårikål, sosekjøt og kjøtkaker. Ein nytta alt på sauen, til og med føtene vart svidde, salta og kokte. Hovuda vart og tidlegare svidde først, no vert dei helst flådde og salta. Dette er mange stader fast middag søndag før jul, (Skitne-søndag, skjelte-søndag) gjerne saman med kålrotstappe og kanskje kumle. Blodet vart brukt til blodpølse og pannekaker. Innmat vart malt til mårpølse. Lever vart bruna og sausa. Tungene vart enten kokt til pålegg eller malt til kjøtmat. Til og med tarmar og vom vart vaska godt og sydd til å ha blodpølser og mårpølse i. Før elektrisiteten og djupfrysaren si tid var det vanskeleg å oppbevare ferskt kjøt. Då hermetiserte ein kjøtet på Norgesglas, og dersom ein fekk dette heilt tett, kunne det stå seg i fleire år.

"Sosekjøt"

i kg kjøt (får, gris, geit eller storfe)

saltpeparløkSkjer kjøtet i serveringsstykke. Brun det i lag med salt og krydder i steikepanna. Kok det vidare møyrt i brun saus. Ha gjerne bruna eller kokt løk saman med. Blir servert med kokte poteter, gulrøtter og ertestuing og gjerne tyttebærsyltetøy.

Fårikål

Skjer kjøt og kål i høvelege stykke. Skjer gulrøtene i skiver. Legg kjøt og grønsaker lagvis med krydder og mjøl. (Peparen kan ligge i ein tynn gasspose). Hell på kokande vatn og la retten koke til alt er møyrt, 2 - 3 t.

Betasuppe

Lever

Lever kan ein brune og lage saus til. Pass på å reinske vekke grove hinner og gangar. Lever er rik på jern.

Blodpølse/kake

Bland alt. Bruk omtrent like deler byggmjøl/kveitemjøl og bland i til passeleg tjukk røre. Denne røra er god til både pølse og pannekaker. I pølsene bruker ein oftast smolt (ister) eller talg.

Lammerull

Skjer slik at kjøtstykket får rette kantar, (ca 20 cm langt). Avskjeret kan du legge inn i rullen. Krydder, salt, sukker og gelantin vert blanda og dryssa over kjøtet. Rull fast den mest kjøtfulle enden og fest det heile med tannstikker e.l. Surr rullen med bomullstråd. Legg rullen i plastpose i kjøle- skapet eitt døgn, slik at salt og krydder kan trekke inn i kjøtet før koking. Før koking, pakk rullen i eit rulleklede og surr rundt med bomullstråd. Legg rullen i kokande , usalta vatn og la den trekke ved ca 80 grader i 1 1/2 time. Når rullen er ferdig kokt, bør den kvile i 10 - 15 min, før den vert lagt i press.

Geit

Av geitekjøt lagar ein m.a. sosekjøt og spekekjøt. Kjøt frå kje vert rekna som spesielt godt.

Storfe

Storfekjøt var lite brukt. Det vart helst selt for å gje inntekter.

Sjøfuglar

Alke og skarv var eit viktig kjøttilskot. Fuglane vart enten svidde eller flådde og bruna og så laga saus på dei. Salt flesk kokt i lag med fuglen gav ekstra god smak.

Hjort

I dei seinare år er det kome hjort i bygda, hjortesteik smakar godt.

Hjortesteik

Gni steika inn med salt og pepar. Set steika på rist midt i steikeomnen ved ca 175 grader. Ha litt kokande vatn ilangpanna under steika. Snu steika av og til for at ho skal bli jamnt steikt. Steiketida avheng av kor stor steika er og kor mykje steikt du vil ho skal vere (1 ½ - 2 t.) Saus frå krafta. Skjer steika i skiver.

Viltsaus

Brun margarinen og kveitemjølet svakt brunt, spe med sjy og smak til med fløyta, salt og ev. anna krydder.

Fjærkre (høns)

På gardane var det som oftast høns, og dei vart haldne for å skaffe egg, sjølv om dei fleste kokte hønsekjøtet når hønsene vart slakta. Egga vart kokt, steikt eller nytta til bakverk.

Grønsaker

Dei mest vanlege grønsakene var neper av ulike slag: kålrabi, mainepe, kål, erter, gulrøter og lauk.

Nepestapp var mykje brukt til ribbe, salt kjøt og gjerne til kokt mårpølse.

Kålrotstapp (nepestapp)

Kok kålrot møre i lite vatn, ca. 1/2 t. Mos kålrot og kokte poteter og bland godt. Ha gjerne i litt smør eller anna feitt. Smak til med krydder.

Ertestuing

La ertene stå i vatn natta over. Kok ertene møre i bløytevatnet,

Bland smelta margarin og mjøl og ha jamningen i ertene og la koke i ca. 10 min. Smak stuingen til.

Vi kan gjerne ha gulrøtter i stuingen. 

Ertesuppe med grønsaker

La ertene stå i bløyt natta over og kok dei med suppekvasten til dei er knapt møre. 

Ha i oppskore:

Spe i ca. 1/2 - 3/4 1. kraft, salt eller fersk. Kok til alt er mørt og smak til med salt og sukker.

Kålstuing

Skjer kålen fint opp og kok den mør, ca. 1/2 t.

Smelt margarin i ei panne, rør i kveitemjølet. Spe med mjølka litt om gangen. Rør godt heile tida og la koke opp mellom kvar speing. Spe gjerne med litt kålkraft. Ha i den kokte kålen og smak stuingen til.

Kålstuing er for mange viktig tilbehør til kjøtkakene. Stuing kan ein godt lage med andre grønsaker også.

Surkål

Snitt kålen i fine strimlar med ein skarp kniv. Litt eple i surkål gir fin smak. Legg kål, epleskiver og samanblanda krydder lagvis. Ha i kald kraft. La kålen koke under lokk 1 - 1 1/2 t. til den er mør. Smak surkålen til med salt, eddik og sukker. Godt til svinesteik, kjøtkaker m.m.

Frukt og bær

Vanleg frukt er plommer, eple og pærer.

Vanlege bærsortar er rips, solbær, bringebær, stikkelsbær og kanskje litt jordbær. Kirsebær og moreller fanst og.

Safting

Bær til safting bør vere fullmodne og friske.

Saft utvunnen ved koking:

Kok frukt/bær med litt vatn.

Til 1 kilo bær:

Vi kan safte utan å tilsetje vatn når det er særleg saftrike bær. Pektinrike bær som rips og solbær kan gi gele på flaskene dersom vi bruker for lite vatn. Lite vatn gir meir konsentrert saft. Vask og reinske bæra. Rips og solbær kan saftast med stilkane på. Veg bæra, ha dei opp i kasserollen saman med vatnet og kok sakte opp. La bæra trekkje under lokk til dei har safta seg (er falne saman og har skifta farge). Ikkje knus bæra. Vi får mest og klårast saft når bæra held seg heile. Sil safta frå i silklede. Mål safta, kok ho opp og ha i sukkeret. Bruk 300 -750 gram sukker til kvar liter saft, etter smak.

Rør ut sukkeret, kok opp og ha den kokande safta på reine, steriliserte og varme flasker. Set på kork med ein gong. Vanleg kork må voksast dersom safta skal lagrast i lengre tid.

Hermetisering

Hermetisering av frukt kan gjerast på ulike måtar. Det viktigaste er å få glaset lufttett.

Snarhermetisering.

Bruk berre førsteklasses råvarer. Vask og steriliser glasa. Vask og reinske frukta.

Varm frukta varsamt i sukkersaus (70 - 90 grader C) til ho er gjennomvarm. Fyll raskt på varme glas - minst mogleg saus. Kok opp sukkersausen og slå han kokande over frukta til glaset er heilt fullt. Legg på lokket med ein gong og skru godt til. Denne hermetiseringsmåten må berre brukast til frukt og bær.

Hermetiske plommer:

Til eit glas som rommer  1 liter:

Sukkersaus:

Til 1 liter vatn:

Hermetiske pærer:

Til eit glas som rommer 1 liter:

Sukker saus:

Til 1 liter vatn:

Plommer skal varmast til 80 grader C i 10 - 20 min.

Pærer skal varmast til 90 grader C i 15 - 30 min.

Bringebærsyltetøy

Glasa du skal bruke, må vere reine og skylde.

Kok bæra til dei er gjennomkokte. Rør jam-pulveret i og la koke i 2 min. (sjå bruksanvisning på pakken).

Ta panna av plata, ha i sukker og rør til alt er oppløyst. Skyll sylteglasa i kokande vatn og fyll straks syltetøy på. Denne oppskrifta kan brukast til dei fleste bær- og fruktslag.

Ripsgele

Bruk så vidt modne bær. Klok bæra med litt vatn. Pass på at bæra ikkje kokar sund, for då blir geleen uklar. Sil safta.

Til 1 1. saft: 800 g. til I kg sukker. Klok saft og sukker og rør til sukkeret er oppløyst. La koke i 10 - 20 min. Ta prøve av geleen på eit tefat for å sjå om han er stiv. Fyllast på reine, varme glas.

Prøv å lage gele av andre bær og frukt.

Stivt solbærsyltetøy

Kok bær og vatn under lokk i 15 min. Ta panna av plata og rør i sukkeret. Rør syltetøyet i 1 time for å få det stivt. Fyll på glas.

Solbær er rike på C-vitaminer.

Vi tar med rabarbra i dette avsnittet, sjølv om det verken er frukt eller bær, men høyrer til syrefamilien. Rabarbra kan m.a. brukast til syltetøy, suppe og dessert. Rabarbra bør brukast før St. Hans, for seinare blir det mykje garvesyre i den.

Rabarbragraut

Vask rabarbraen og skjer den i bitar. Kok den til den børjar å gå i stykker. Smak til med sukker. Lag jamning av potetmjøl og vatn. Ta panna av varmen, rør i jamningen og gje grauten eit ooppkok. Hell i serveringsskål

Fruktgraut

Til fruktgraut kan du bruke det du har av bær og frukt, eventuelt syltetøy og saft.

Vi har brukt:

Skrell og reinske epla og skjer dei i båtar. Ta steinen ut av plommene.

Set frukta til koking i vatnet og ha i syltetøyrestane. Når frukta er nesten ferdigkokt, smakar du til med sukker og vanilje- sukker. Lag jamning av vatn og potetmjøl. Ta panna vekk frå plata og tøm jamninga nedi i ein tynn stråle medan du rører heile tida. Set panna bort på plata og gje desserten eit oppkok. Nb! Det er viktig at du no ikkje lar grauten koke for lenge. Rør gjerne litt kaldt vatn i grauten når du har tatt han av varmen. Ha desserten i ei skål og dryss litt sukker på før avkjøling. Server med fløytemjølk eller vaniljesaus til.

I staden for dessert kan du koke suppe på frukt og bær eller saft og syltetøyrestar.

Saftsnø

Visp safta og halvdelen av vatnet, sukkeret og eggekviten til det heile blir stivt. Legg gelantinen i blaut i rikeleg kaldt vatn i ca. 10 min. Ta gelantinen opp; vri vatnet godt ut av han. Løys opp gelantinen i 1/2 dl kokheitt vatn. Avkjøl litt før du vispar han inn i desserten. Visp vidare til saftsnøen blir så stiv at han formar seg under vispen. Ha saftsnøen oppi ei dessertskål og set han i kjøleskapet i ca. 1 time. Server med vaniljesaus til.

Vaniljesaus

Følg bruksanvisningen på pakka

Litt spesielle fiskar

Breiflabb (marulk, havtaske, sjødjevel)

Breiflabb er rovfisk, Han er utstyrt med antenner og har eit digert hovud med sylskarpe tenner. Han et all slags fisk. Det hender han tek sjøfugl. Breiflabben har kvitt, fast kjøt. Han høyrer til dei feite fiskane.

Steinbit (Havkatt)

Steinbiten er mager fisk. Han har kraftige tenner og lever for det meste av blåskjel, krabbar, kreps og kråkebollar. Kjøtet er kvitt og fast. Smaken god. Både breiflabben og steinbiten skal ikkje koke, berre trekke ved 80 grader, men trekketida er lengre enn det som er vanleg for mager fisk, 12-15 min. Steikt blir fisken aller best i like delar margarin og olivenolje. Brun stykka ved middels sterk varme. Ettersteik ved svak varme på kvar side i ca. 5-7 min., alt etter tjukna.

Lettvint fiskegryte

Bland suppepulver og vatn, og kok suppa slik skrive står på pakken. Tilset mjølk, gulrotskiver og purreringar. La gryta småkoke 2-4 min. Tilset maiskorn og fisk skore i serveringsstykke. La gryta få eit oppkok, legg lok på kjelen og trekk gryta frå plata. La fisken trekke i ca. 12-15 min. Server ris eller kokte poteter til, og gjerne brød eller flatbrød.

Steinbit- eller breiflabbgryte (Kirsti spesial)

Tørk filetane med eit klede, som anna fisk. Steik eller surr filetane på steikepanna. Strø litt salt og pepar på. Filetane skal ikkje sprøsteikast, berre litt brune i kantane. Klok i mellomtida opp ca. 5-6 dl vatn i ei gryte. Ha oppskore gulrot, purre i ringar, løk i bitar opp i gryta. La det stå og koke ei stund. Ha så 1 dl fløyte oppi gryta. Du kan bruke krafta av rekene og rist med litt mjøl til jevning. La koke litt. Ha så fisken oppi. Til slutt kan du ha litt meir margarin i steikepanna (om nødvendig). Klok så ut steikepanna med resten av fløyta. Ha det i gryta. La dette stå og surre 14å svak varme ein 15 min, tid. Ha så rekene og hakka persille i. Server med kokte poteter, ev. salat med tomat, kinakål, sitron.

Sprøsteikt steinbit eller breiflabb (Kirsti spesial)

Ha skikkeleg oppvarma steikepanne. Tørk fisken. Pisk egg med ein gaffel i suppeskål e.l. Snu fisken i egg. Deretter i griljermjøl. Sprøsteik fisken. Ha fisken i ei eldfast form. Kok ut steikepanria med rikeleg fløyte. Slå det over fisken, el. ha sausen i ei skål ved sida av. Pynt fisken med tomat, sitron. Kan ha litt sitron i sausen og. Bruk gjerne persille til pynt og. Server med poteter og salat til.